هنر

نقاشي در دوران پيشاتاريخي و آغاز تمدن
پيش از ظهور خط و نوشتار، انسان‌ها از نقاشي براي انتقال مفاهيم استفاده مي‌كردند. بت بال 90 در سرزمين ايران، نقوش برجاي‌مانده از دوران نوسنگي در تپه‌هايي چون گنج‌دره، چغاميش و تپه سيلك نشان مي‌دهد كه مردم آن زمان براي ثبت وقايع، آيين‌ها يا باورهاي خود از نقش و رنگ استفاده مي‌كردند. نقوش گاو، بز كوهي، شكارچي و صحنه‌هاي جمعي نمونه‌هايي از اين آثارند. اين تصاوير به‌نوعي نخستين گام‌هاي انسان ايراني براي شكل‌دادن به زبان بصري بودند. نقاشي در اين دوره بيشتر بر ديوار غارها، ظروف سفالي يا سنگ‌ها اجرا مي‌شد. مفاهيم معنوي يا طلسم‌گونه در بسياري از نقوش ديده مي‌شود. به‌نظر مي‌رسد اين هنر از ابتدا پيوندي با اعتقادات و جهان‌بيني انسان ايراني داشته است.

۲. دوران ساساني و كاربرد سياسي نقاشي
در دوران ساساني، نقاشي وارد مرحله‌اي رسمي و سياسي شد. پادشاهان از هنر براي بيان قدرت، تاريخ و مشروعيت خود بهره مي‌بردند. نقاشي‌ها بيشتر در فضاهاي سلطنتي مانند كاخ‌ها و معابد انجام مي‌شد. هنرمندان با دقت و مهارت، صحنه‌هايي از جنگ، شكار، جشن و اسطوره‌ها را به تصوير مي‌كشيدند. تكنيك‌ها پيشرفته‌تر شده و رنگ‌ها گرم‌تر و ساختار تركيب‌بندي‌ها پيچيده‌تر بود. اين آثار گاه با هنر رومي و بيزانسي درآميخته بود، ولي سبك ايراني‌اش را حفظ مي‌كرد. نقاشي در اين دوره، از صرف تزيين فراتر رفت و به نوعي سند بصري تاريخ تبديل شد. هرچند بسياري از اين آثار از بين رفته‌اند، اما همان معدود نمونه‌هاي باقي‌مانده، شكوه هنر ساساني را نشان مي‌دهد.

۳. نگارگري ايراني در عصر اسلامي
ورود اسلام به ايران موجب تغيير ساختار بسياري از هنرها شد. با وجود محدوديت‌ها در تصويرگري ديني، نقاشي در قالب نگارگري در متون و كتاب‌ها رشد كرد. نگارگري ايراني در كتاب‌هاي شعر، عرفان، تاريخ و حتي علوم طبيعي راه يافت. شهرهايي چون هرات، تبريز، شيراز و قزوين به مراكز توليد نگاره بدل شدند. نگارگري ايراني ويژگي‌هايي چون تركيب رنگ‌هاي زنده، فضاهاي ذهني، تكرار ريتميك، و استفاده از طبيعت خيالي را داشت. چهره‌ها با هندسه مشخص و عناصر تزييني دقيق تصوير مي‌شدند. نگارگري فقط ابزار روايت نبود، بلكه تجلي انديشه، زيبايي و عرفان بود. هر صفحه از يك كتاب مصور، جهاني كامل از شعر، تصوير و فلسفه را در خود جاي مي‌داد.

خاستگاه‌هاي نخستين نقاشي در ايران باستان
ايران از كهن‌ترين مراكز تمدن در خاورميانه است و نشانه‌هاي نخستين نقاشي بت بال 90 در آن به دوران نوسنگي و عصر مس بازمي‌گردد. در مناطقي مانند تپه سيلك، تپه حصار، و تپه گيان آثاري از نقاشي ديواري يا ظروف منقوش يافت شده كه نشان‌دهنده آشنايي مردمان با رنگ، فرم و نماد است. رنگ‌ها از منابع طبيعي مثل خاك، گياهان، زغال و مواد معدني تهيه مي‌شدند. نقش‌ها اغلب ساده اما مفهومي بودند و بيشتر حول حيوانات، صحنه‌هاي شكار و اشكال نمادين مي‌چرخيدند. اين تصاوير، فقط زيبايي‌شناختي نبودند بلكه كاربرد آييني، ديني يا جادويي داشتند. نقاشي به‌عنوان ابزار ارتباط با نيروهاي فراطبيعي نيز كاربرد داشت. تركيب‌بندي‌ها به‌صورت خطي و فاقد پرسپكتيو بودند، اما تناسب در آنها رعايت مي‌شد. اين آثار نشان مي‌دهد كه انديشه تصويري در ايران پيش از تاريخ، به‌طور جدي شكل گرفته بود و بستر فرهنگي لازم براي رشد هنرهاي تصويري در دوره‌هاي بعد فراهم شده بود.

۲. عظمت نقاشي در دوران ساسانيان
در دوره شاهنشاهي ساساني (224 تا 651 ميلادي)، نقاشي در خدمت امپراتوري، قدرت و مشروعيت قرار گرفت. ديوارنگاره‌هاي باقي‌مانده از كاخ‌هاي فيروزآباد، تيسفون و بيشاپور، نمايانگر سطح بالاي مهارت نقاشان آن دوره است. اين آثار اغلب وقايع مهم مانند شكار شاهانه، جنگ‌ها، مراسم درباري يا اسطوره‌هاي زرتشتي را نمايش مي‌دادند. رنگ‌ها زنده و پرحرارت بودند، خطوط قوي و شخصيت‌ها با ابهت ترسيم مي‌شدند. چهره‌پردازي در اين دوران پيچيده‌تر شد و تكنيك‌هاي سايه‌زني و برجسته‌نمايي به‌كار رفت. ارتباط با روم شرقي، هند و آسياي ميانه موجب تبادل هنري و غناي سبك‌ها شد. نقاشي در اين دوره از حالت صرفاً تزئيني خارج شده و به يك رسانه روايت‌گر بدل شده بود. از آنجا كه بسياري از آثار نقاشي اين دوره روي مواد فاسدشدني بوده‌اند، نمونه‌هاي اندكي از آن باقي مانده، اما شواهد تاريخي و متون روايتگر اهميت آن در دربار و ميان اشراف‌اند.

۳. دوران طلايي نگارگري در دوره اسلامي
پس از اسلام، به دليل نهي شرعي نسبت به تصوير انسان در مكان‌هاي مذهبي، نقاشي مسير تازه‌اي يافت و به‌ويژه در خدمت تزيين نسخه‌هاي خطي و كتاب‌آرايي قرار گرفت. در سده‌هاي مياني اسلامي، مكاتب نگارگري از جمله مكتب بغداد، تبريز، شيراز و هرات شكوفا شدند. هنرمندان، داستان‌هاي شاهنامه، خمسه نظامي، منطق‌الطير عطار، و حتي متون ديني را با نگاره‌هايي هنرمندانه زينت دادند. در اين دوران، چهره‌ها با دقت، لباس‌ها با تزئينات زياد، و طبيعت با جزئيات فراوان تصوير مي‌شدند. رنگ‌ها درخشان، فضاها انتزاعي و بدون پرسپكتيو بودند، اما به‌جاي آن از عمق معنايي بهره مي‌بردند. موضوعات عرفاني، اسطوره‌اي و تعليمي جايگاه خاصي داشتند.

پيدايش نقاشي در ايران كهن
نقاشي در ايران، ريشه در هزاران سال پيش دارد. نقوش به‌جامانده از تپه‌هاي باستاني نشان مي‌دهد بت بال 90 انسان اوليه ايراني با رنگ و نقش آشنا بوده است. تصاوير ابتدايي اغلب حيوانات، شكار يا آيين‌ها را به تصوير مي‌كشيدند. خطوط و رنگ‌ها ساده، اما با مفاهيمي عميق همراه بودند. اين سنت، سنگ‌بناي هنر تصويري ايران شد.

۲. جلوه‌گري نگاره‌ها در عصر ساساني
ساسانيان از نقاشي به‌عنوان ابزاري براي نمايش عظمت سلطنت استفاده كردند. كاخ‌هاي ساساني مملو از ديوارنگاره‌هايي با موضوع جنگ، جشن و چهره‌هاي شاهانه بودند. هنرمندان با بهره‌گيري از رنگ‌هاي قوي، شكوه بصري خاصي ايجاد مي‌كردند. اين دوران نقطه‌ عطفي در تاريخ هنر ايراني است.

۳. شكوفايي نگارگري پس از اسلام
با ورود اسلام، نقاشي چهره‌اي تازه به خود گرفت. هنرمندان ايراني، تصويرسازي كتابي را شكوفا كردند. مكاتب هنري متعددي مانند هرات و تبريز درخشان شدند. رنگ‌ها، تركيب‌ها و روايت‌هاي بصري ارتقا يافتند. چهره‌پردازي دقيق و فضاهاي خيال‌انگيز ويژگي شاخص اين دوره بودند.

۴. شكوه نگارگري در عهد صفوي
صفويان هنر نگارگري را به اوج خود رساندند. هنرمنداني مانند رضا عباسي به خلق آثاري مستقل از كتاب دست زدند. مضامين متنوع شامل بزم، عرفان، شكار و طبيعت رايج شدند. نقاشي صفوي، تعادلي ميان روايت، زيبايي و احساس بود. اين دوره، نماد بلوغ كامل هنر تصويري ايران است.

۵. هنر مدرن نقاشي در ايران
در سده اخير، نقاشي ايران به استقبال نوگرايي رفت. هنرمندان جوان با الهام از سبك‌هاي غربي، اما با ريشه‌هاي بومي آثار نويني پديد آوردند. گرايش به بياني اجتماعي، شخصي و فلسفي شدت يافت. نقاشي ايراني وارد صحنه جهاني شد. امروز نيز اين هنر با نوآوري در حال پيشروي است.

نقاشي در آغازين تمدن‌هاي ايراني
نخستين آثار تصويري ايران در دل كوه‌ها و تپه‌هاي باستاني نمايان شدند.  بت بال 90 هنرمندان دوران پيش از تاريخ از گل، سنگ و رنگ‌هاي گياهي بهره مي‌بردند. موضوعات اغلب شامل حيوانات و اشكال نمادين بودند. اين آثار، بازتابي از باورها، آيين‌ها و دنياي ذهني مردمان آن عصر بودند. خطوط ساده اما گويا، روايتي از زندگي و انديشه انسان اوليه ايراني به تصوير مي‌كشيد. پايه‌هاي هنري كه بعدها در نگارگري رشد يافت، از همين دوره شكل گرفت.

۲. هنر نقاشي در دوران ساساني
ساسانيان هنر را براي نمايش قدرت به كار گرفتند. در كاخ‌ها و مكان‌هاي عمومي، صحنه‌هايي از جنگ، شكار و آيين‌هاي درباري نقاشي مي‌شد. چهره‌پردازي در اين دوره پيشرفته بود. رنگ‌ها گرم و پرانرژي، و تركيب‌ها دقيق و متعادل بودند. اين نقاشي‌ها، پل ارتباطي ميان هنر ايران باستان و اسلامي بودند. ميراث هنري ساساني الهام‌بخش نگارگري دوره اسلامي شد.

۳. نگارگري در دوره اسلامي ايران
پس از اسلام، نقاشي از كاخ‌ها به درون كتاب‌ها آمد. مكاتب نگارگري در شهرهايي مثل تبريز، شيراز و هرات پديد آمدند. هنرمندان به تصويرسازي داستان‌ها، اشعار و متون ديني پرداختند. سبك‌ها ظريف‌تر، رنگ‌ها زنده‌تر و تركيب‌بندي‌ها غني‌تر شدند. نگارگري بيش از آن‌كه واقع‌گرا باشد، استعاري و نمادين بود. اين هنر تلفيقي از ذوق ايراني و زيبايي‌شناسي اسلامي بود كه به شكوفايي رسيد.

۴. صفويه: اوج نگارگري ايراني
با حمايت شاهان صفوي، نگارگري ايراني به اوج رسيد. نقاشي‌ها از محدوديت‌هاي كتاب خارج شدند و به تابلوهاي مستقل راه يافتند. چهره‌پردازي‌ها شاعرانه و تركيب‌بندي‌ها سنجيده بودند. آثار رضا عباسي نماد اين دوره‌اند. موضوعات متنوع‌تر شدند: صحنه‌هاي عاشقانه، عرفاني، طبيعت و زندگي روزمره. اين دوره، سبك كلاسيك نگارگري ايران را تثبيت كرد.

۵. نقاشي مدرن ايران: ميان سنت و نوگرايي
با آغاز قرن بيستم، جريان‌هاي مدرن وارد نقاشي ايران شدند. هنرمندان ايراني به سبك‌هايي چون امپرسيونيسم، اكسپرسيونيسم، و آبستره روي آوردند. اما بسياري همچنان به عناصر سنتي وفادار ماندند. هنرمنداني مانند سهراب سپهري، بهمن محصص و پرويز تناولي ميان گذشته و حال پل زدند. آثارشان بازتابي از هويت معاصر ايران در جهان بود. هنر امروز ايران همچنان در حال تكامل و جهاني‌شدن است.

آغاز نقاشي در تمدن‌هاي كهن ايران
نقاشي در ايران پيشينه‌اي بسيار قديمي دارد. شواهد موجود از تپه‌هاي باستاني به وجود آن گواهي مي‌دهند. بت بال 90 نقش‌هاي كشف‌شده اغلب مذهبي يا اسطوره‌اي بودند. مواد اوليه از طبيعت تهيه مي‌شدند. تصاوير اغلب ساده، اما پرمفهوم بودند. خطوط راست و نقش‌هاي حيواني رواج داشتند. اين آثار پايه‌گذار هنر نقاشي در ايران شدند. تأثير آن‌ها در دوره‌هاي بعد نيز باقي ماند. نقاشي ايراني از همان آغاز، وجهي نمادين داشت.

۲. دوران ساساني و رشد نقاشي رسمي
نقاشي در عصر ساساني رشد چشم‌گيري داشت. تصاوير كاخ‌ها بيانگر قدرت و شكوه شاهان بودند. چهره‌ها با دقت و شكوه نقاشي مي‌شدند. استفاده از رنگ‌هاي شفاف رواج داشت. تركيب‌بندي‌ها پيچيده‌تر و هنرمندانه‌تر شدند. تأثيرات هنر روم با سبك ايراني تلفيق شد. صحنه‌هاي نبرد و جشن‌ها در نگاره‌ها متداول بودند. اين نقاشي‌ها مقدمه‌اي بر نگارگري اسلامي شدند. ساسانيان مسير هنر تصويري را جهت دادند.

۳. نقش اسلام در نگارگري ايراني
با گسترش اسلام، نقاشي رنگي تازه گرفت. تمركز به نگارگري در كتاب‌ها معطوف شد. مكاتب هنري در شهرهاي مختلف توسعه يافتند. موضوعات از دين، ادب و عرفان الهام مي‌گرفتند. نقاشي‌ها داراي سبك خاص ايراني–اسلامي شدند. تركيب رنگ‌ها با سليقه هنرمندانه انجام مي‌شد. نگارگري جنبه عرفاني و معنوي بيشتري پيدا كرد. هنرمندان ايراني خالق آثاري ماندگار شدند. اين هنر پيونددهنده فرهنگ و زيبايي‌شناسي شد.

۴. صفويه و شكوفايي هنر تصويري
صفويان علاقه خاصي به نگارگري داشتند. شاهان اين سلسله حاميان فعال هنرمندان بودند. نگاره‌ها رنگي تازه به هنر دادند. هنرمنداني برجسته چون رضا عباسي ظهور كردند. موضوعات متنوعي در آثار آنان ديده مي‌شود. رنگ‌آميزي و تركيب‌بندي به بلوغ رسيد. تأثيرات فرهنگ اروپايي در برخي آثار قابل تشخيص است. اين دوره دوره‌اي پرشكوه در تاريخ نقاشي ايران است. هنر صفويه هم‌چنان الهام‌بخش هنرمندان امروزي است.

۵. نقاشي مدرن در بستر امروز ايران
ورود مفاهيم نو باعث تحول هنر شد. نقاشان از سبك‌هاي غربي الهام گرفتند. در عين حال، ريشه‌هاي سنتي را حفظ كردند. آموزش رسمي هنر گسترش يافت. بيان فردي در آثار افزايش پيدا كرد. سبك‌هايي چون آبستره، مينيمال و معاصر مطرح شدند. هنرمندان معاصر جايگاه جهاني پيدا كردند. نمايشگاه‌ها و بي‌ينال‌هاي بين‌المللي رشد كردند. هنر ايران امروزه صداي جهاني دارد.

ريشه‌هاي نقاشي در تمدن ايران
از هزاران سال پيش، مردم فلات ايران نقاشي مي‌كردند. بقاياي تپه‌هايي مانند سيلك، نشانگر آغاز اين هنر است. بت بال 90 در دوران ايلامي، نقاشي بيشتر جنبه ديني داشت. رنگ‌ها از طبيعت گرفته مي‌شدند و نقش‌ها نمادين بودند. خطوط ساده ولي گويا، سبك غالب آن زمان بود. نقش حيوانات اسطوره‌اي در هنر فراوان بود. اين تصاوير، جهان‌بيني مردم آن دوران را منعكس مي‌كرد. نقاشي‌هاي اوليه، بنيان‌گذار هنرهاي بعدي بودند. سنتي شكل گرفت كه تا قرون بعد ادامه يافت.

۲. جلوه‌گري هنر در زمان ساساني
ساسانيان هنر را به خدمت سلطنت گرفتند. نگاره‌هاي كاخ‌ها، صحنه‌هايي از قدرت و تاريخ را نشان مي‌دهند. چهره شاهان و نبردها موضوعات رايج بودند. رنگ‌هاي روشن و جزئيات فراوان به كار مي‌رفت. سبك‌ها متاثر از هنرهاي غربي نيز بودند. شكوه و عظمت از طريق نقاشي منتقل مي‌شد. هنر اين دوره مسير جديدي براي نقاشي گشود. ارتباطي بين سنت باستان و دوره اسلامي برقرار شد. نقاشي ساساني همچون پلي بين دو دوره تاريخي است.

۳. شكوفايي نگارگري در ايران اسلامي
اسلام مسير نقاشي را تغيير داد اما متوقف نكرد. تصويرسازي به كتابت و نگارگري روي آورد. مكاتب هنري بزرگي در ايران پديد آمدند. سبك‌ها دگرگون و زيباشناسي تازه‌اي شكل گرفت. موضوعات حماسي، عرفاني و مذهبي رايج شدند. رنگ‌ها پويا و هماهنگ بودند. نگارگري بيش از نقاشي سنتي جنبه تزييني يافت. هنرمندان در تركيب نوشتار و تصوير تبحر داشتند. اين دوره به نگارگري هويت مستقلي داد.

۴. درخشش نقاشي در عصر صفويه
صفويه با حمايت از هنر، دوره‌اي طلايي آفريدند. نگارگري از كتاب بيرون آمد و آزادانه گسترش يافت. چهره‌پردازي و حالات انساني تقويت شد. هنرمنداني مانند رضا عباسي آثاري نفيس خلق كردند. رنگ‌هاي ملايم و فضاي داستاني رايج بودند. عناصر عاشقانه، عرفاني و تاريخي ديده مي‌شد. تأثير هنر غرب در برخي آثار مشهود بود. ساختار تركيب‌بندي‌ها پيشرفته و پيچيده شد. نگارگري ايراني در اين دوره به اوج رسيد.

۵. نوآوري در نقاشي معاصر ايران
دوران معاصر همراه با ورود مفاهيم مدرن بود. نقاشي سنتي با سبك‌هاي مدرن درآميخت. هنرمنداني با زبان‌هاي بصري جديد ظهور كردند. مراكز آموزشي و دانشگاه‌ها گسترش يافتند. گرايش به بيان فردي و اجتماعي افزايش يافت. سبك‌هاي نوين جهاني در ايران رواج يافتند. نمايشگاه‌هاي داخلي و جهاني برگزار شدند. هنرمندان ايراني در جهان شناخته‌تر شدند. هنر معاصر ايران نماينده تلفيق سنت و نوگرايي است.

سرآغاز نقاشي در ايران كهن
ايران باستان داراي سابقه‌اي كهن در هنر تصويري است. نقوش تپه‌هاي باستاني، گوياي تمدني هنردوست هستند. بت بال 90 ديوارنگاره‌ها نشان از باورهاي معنوي و اسطوره‌اي دارند. هنرمندان با رنگ‌هاي طبيعي آثار خلق مي‌كردند. موجودات اسطوره‌اي و نقش‌هاي آييني پرتكرار بودند. سبك‌ها خطي و فاقد پرسپكتيو مدرن بودند. نقاشي در آن دوره با آيين‌هاي مذهبي پيوند داشت. اين هنر نخستين گام به‌سوي نگارگري بود. نقاشي ايران از همين‌جا آغاز شد.

۲. شكوه نقاشي ساساني
در دوره ساساني، نقاشي رشد چشمگيري يافت. شاهان از آن براي نشان دادن قدرت استفاده كردند. ديوارنگاره‌هاي كاخ‌ها تصويري از صحنه‌هاي شكوه بودند. چهره‌ها با جزئيات و لباس‌ها با دقت نقاشي مي‌شدند. رنگ‌هاي زنده و هماهنگ در آثار كاربرد داشتند. هنرمندان از هنر غربي نيز تأثير گرفتند. تركيب سنت ايراني با عناصر بيگانه ديده مي‌شود. اين نقاشي‌ها بر هنر اسلامي اثر گذاشتند. ساسانيان را آغازگر نگارگري مي‌دانند.

۳. نگارگري پس از اسلام
پس از اسلام، نقاشي به شكلي نوين ادامه يافت. تصويرسازي در كتاب‌ها و متون مقدس رايج شد. مكاتب هرات، شيراز، تبريز از مهم‌ترين جريان‌ها بودند. مضامين ادبي، عرفاني و مذهبي غالب بودند. تركيب‌بندي‌ها زيبا و رنگ‌ها شاداب بودند. تصويرسازي به سبك انتزاعي نزديك شد. نقاشان ايراني در جهان اسلام شهره بودند. نگارگري با مينياتور اسلامي پيوند خورد. اين دوره نماينده هنر تصويري اسلامي ايران است.

۴. هنر دوران صفويه
صفويه نقش مهمي در پيشرفت نگارگري داشت. دربار صفوي پشتيبان جدي هنرمندان بود. سبك رضا عباسي شاخص اين دوره بود. نقاشي‌ها گاه مستقل از كتاب خلق مي‌شدند. موضوعاتي مانند شكار، عشق و عرفان محبوب بودند. تكنيك‌ها و رنگ‌گذاري پيشرفت كرد. تأثير هنر غربي در برخي آثار ديده مي‌شود. چهره‌پردازي انساني پيشرفت قابل توجهي داشت. صفويه را دوران زرين هنر تصويري مي‌دانند.

۵. نقاشي امروز ايران
دوران معاصر، عرصه تحول در نقاشي ايران بود. مدرنيته و سنت در كنار هم ديده مي‌شوند. هنرمندان معاصر سبك‌هاي متنوعي را تجربه كردند. تأسيس دانشكده‌ها باعث رشد آموزش هنري شد. سبك‌هايي نظير سوررئاليسم و انتزاعي محبوب شدند. هنرمنداني با هويت جهاني پديد آمدند. آثار هنري به زبان اجتماعي و فردي تبديل شدند. حضور ايران در نمايشگاه‌هاي جهاني گسترده‌تر شد. هنر معاصر ايراني پيوسته در حال گسترش است.

نقاشي در آغاز تمدن ايراني
نخستين نشانه‌هاي نقاشي در فلات ايران به دوره‌هاي پيشاتاريخي بازمي‌گردد. بت بال 90 آثار يافت‌شده در نقاطي مثل تپه‌سيلك، بيانگر گرايش انسان به تصويرسازي هستند. نقاشي‌ها در آن زمان نماد باورها و آيين‌ها بودند. رنگ‌ها از منابع طبيعي مانند خاك و گياهان استخراج مي‌شدند. تصوير حيوانات و اشكال انتزاعي رايج بود. سبك‌ها بيشتر خطي و ابتدايي اما تأثيرگذار بودند. نقاشي ابزار انتقال مفاهيم مذهبي يا اجتماعي بود. اين سنت‌ها در دوره‌هاي بعد ادامه يافتند. ميراث اين دوره در فرهنگ هنري ايران زنده ماند.

۲. هنر تصويري در زمان ساسانيان
ساسانيان از هنر براي نمايش قدرت بهره مي‌بردند. ديوارنگاره‌هايي در كاخ‌ها جلوه‌اي از هنر دوره هستند. شاهان و وقايع تاريخي موضوعات اصلي بودند. نقاشان مهارت بالايي در ترسيم چهره داشتند. رنگ‌ها غني‌تر و تكنيك‌ها پيشرفته‌تر شدند. الهام‌گيري از هنر روم و بيزانس ديده مي‌شود. توجه به واقع‌گرايي و تشريفات بيشتر شد. اين دوره نقاشي را از نمادگرايي به تصويرسازي برد. پايه‌گذار نگارگري اسلامي آينده شد.

۳. نگارگري پس از اسلام در ايران
با ظهور اسلام، تصويرسازي به نوعي ديگر ادامه يافت. هنرمندان مسلمان، نقاشي را با كتاب‌نگاري پيوند دادند. مكتب‌هاي نگارگري در شهرهايي چون هرات و تبريز شكوفا شدند. هنرمندان موضوعات عرفاني و حماسي را تصوير كردند. رنگ‌ها زنده و تركيب‌هاي زيباشناختي پديد آمدند. سبك‌ها انتزاعي‌تر و كم‌تر واقع‌گرا بودند. چهره‌پردازي و تزيينات خاص گسترش يافتند. ادبيات كلاسيك ايران الهام‌بخش نگارگران بود. اين دوره چكيده زيبايي‌شناسي اسلامي–ايراني است.

۴. اوج هنر نقاشي در صفويه
عصر صفويه، دوران رشد هنر تصويري است. حمايت دولت از هنر، زمينه‌ساز پيشرفت شد. هنرمنداني چون رضا عباسي آثار بي‌نظيري خلق كردند. نقاشي‌ها از محدوده كتاب خارج و به ساير بسترها راه يافتند. موضوعاتي چون عشق، عرفان، شكار و بزم رايج شدند. رنگ‌هاي نرم و هارموني بالا ويژگي بارز آثار بود. چهره‌ها با ظرافت بيشتري به تصوير كشيده شدند. تأثيرات غربي در برخي آثار قابل تشخيص است. اين دوران قله نگارگري ايراني است.

۵. نقاشي مدرن در ايران معاصر
قرن بيستم آغازگر دوره مدرن نقاشي در ايران بود. هنرمندان با غرب آشنا شده و سبك‌هاي نوين را تجربه كردند. بيان شخصي و اجتماعي بيشتر شد. آموزش هنر در مراكز رسمي گسترش يافت. سبك‌هايي چون كوبيسم، اكسپرسيونيسم و انتزاعي وارد شدند. هنرمنداني چون ايران درودي، سپهري و زنده‌رودي برجسته شدند. نمايشگاه‌هاي داخلي و جهاني هنر ايران را معرفي كردند. پيوند سنت و مدرنيته در آثار مشهود است. روند مدرن‌سازي همچنان ادامه دارد.

نقاشي در دوره‌هاي نخستين ايران
هنر نقاشي در ايران سابقه‌اي چند هزار ساله دارد. شواهدي از نقاشي در تپه‌هايي بت بال 90 چون سيلك و شوش يافت شده است. نقش‌هاي به‌جامانده، جهان‌بيني آن زمان را نشان مي‌دهند. در دوران ايلامي، نگاره‌ها بيشتر جنبه آييني داشتند. رنگ‌هايي طبيعي از مواد معدني به كار مي‌رفتند. حيوانات اسطوره‌اي و پيكره‌هاي مذهبي نقش زيادي داشتند. سبك ترسيم ساده و مبتني بر خطوط واضح بود. اين پايه‌ها بر هنر اسلامي و سنتي تأثير گذاشت. هنر باستاني بذر نقاشي ايراني را كاشت.

۲. شكوفايي نقاشي در عصر ساساني
ساسانيان نقاشي را به اوج جديدي رساندند. كاخ‌ها مزين به تصاوير شاهانه و جنگ‌ها بودند. نقاشي ساساني ابزار نمايش قدرت و عظمت شاهي بود. هنرمندان با دقت چهره‌ها و صحنه‌ها را ثبت مي‌كردند. تركيب‌بندي‌ها پيچيده‌تر و رنگ‌آميزي زنده‌تر شد. جزئيات لباس و تزيينات با دقت نشان داده شدند. نفوذ فرهنگ غربي در تصاوير قابل مشاهده است. اين سبك پل ارتباطي با دوره اسلامي شد. هنر ساساني منبع الهام نگارگري بعدي بود.

۳. نگارگري در دوران اسلامي
با نفوذ اسلام، هنر تصويري تغيير يافت. تصويرسازي به كتاب‌آرايي و نگارگري سوق يافت. مكاتب مختلف هنري در نقاط مختلف ايران شكل گرفتند. هرات، تبريز و شيراز از مهم‌ترين مراكز نگارگري بودند. تصويرها عمدتاً عرفاني، ادبي و نمادين بودند. رنگ‌ها پرجنب‌وجوش و تركيب‌بندي‌ها منظم بودند. نقاشي چهره و مناظر جايگاهي خاص يافت. ادبيات فارسي تأثير زيادي بر موضوعات داشت. نگارگري تجلي زيبايي‌شناسي ايراني-اسلامي بود.

۴. دوران طلايي هنر در صفويه
صفويه باعث شكوفايي بي‌سابقه هنر شد. پادشاهان صفوي حامي جدي هنرمندان بودند. رضا عباسي از چهره‌هاي برجسته اين دوره بود. نگاره‌ها از كتاب خارج شده و روي اشياي ديگر نيز نقش بستند. موضوعات عاشقانه، عرفاني و درباري متنوع شدند. چهره‌ها احساسي‌تر و فضاها داستاني‌تر شدند. رنگ‌ها متعادل و سبك‌ها به اروپايي‌ها نزديك‌تر شدند. تبادل فرهنگي با غرب در نقاشي مشهود بود. صفويه هنر نگارگري را به اوج رساند.

۵. دگرگوني نقاشي در ايران نوين
در قرن اخير، نقاشي ايراني وارد مرحله نويني شد. آشنايي با هنر غرب تأثيرات عميقي گذاشت. هنرمنداني نوگرا سبك‌هاي تازه‌اي ارائه كردند. نهادهاي آموزشي نقش كليدي در تحول هنري داشتند. سبك‌هاي مدرن گوناگون در ايران رواج يافتند. بيان فردي و اجتماعي در آثار مشهود شد. هنرمنداني چون سپهري به شهرت جهاني رسيدند. ايران به صحنه‌هاي بين‌المللي هنر وارد شد. نقاشي معاصر ايراني همچنان در حال پيشرفت است.

نقاشي در ايران باستان
نقاشي ايراني ريشه در دوران باستان دارد. آثار كشف‌شده بت بال 90 در تپه سيلك و شوش نشان از قدمت هنر تصويري دارند. ديوارنگاره‌هاي دوره ايلامي از نخستين جلوه‌هاي نقاشي هستند. در اين دوران، نقاشي اغلب جنبه آييني و نمادين داشت. استفاده از رنگ‌هاي طبيعي رايج بود. تركيب حيوانات اسطوره‌اي و نمادهاي مذهبي رايج بود. سبك تصويري آن زمان بيشتر ساده‌نگار و خطي بود. اين سبك‌ها تأثير زيادي بر هنرهاي بعدي ايران داشتند. نقاشي‌هاي باستان، پايه‌اي براي سنت‌هاي تصويري آينده شدند.

۲. نقاشي در دوره ساسانيان
دوران ساسانيان نقطه عطفي در هنر تصويري ايران است. ديوارنگاره‌هاي كاخ فيروزآباد و طاق‌بستان نشانگر شكوه اين دوره‌اند. نقاشي در اين عصر جنبه درباري و تشريفاتي داشت. هنرمندان چهره شاهان و وقايع مهم را به تصوير مي‌كشيدند. سبك‌ها دقيق‌تر و رنگ‌ها زنده‌تر شدند. تأكيد بر جزئيات لباس‌ها و تزئينات مشهود بود. تأثيرات يوناني و رومي در هنر ساساني ديده مي‌شود. هنر ساساني زمينه‌ساز سنت‌هاي اسلامي شد. نقاشي اين دوره را مي‌توان نقطه پيوند با دوره اسلامي دانست.

۳. نقاشي در دوران اسلامي و نگارگري ايراني
با ورود اسلام، تصويرسازي دچار تحول شد. نگارگري ايراني در بستر فرهنگ اسلامي شكوفا شد. نقاشي‌ها اغلب در كتاب‌هاي خطي و مصور به كار مي‌رفتند. مكتب‌هاي مختلفي چون هرات، تبريز و شيراز شكل گرفت. هنرمندان به سبك‌هاي تزييني و انتزاعي گرايش يافتند. نقاشي چهره و طبيعت جايگاهي در ميان نگارگري پيدا كرد. رنگ‌ها غني و تركيب‌بندي‌ها متوازن بودند. مضامين عرفاني و ادبي الهام‌بخش هنرمندان شدند. نگارگري اوج هنري نقاشي ايراني در اين دوره بود.

۴. نقاشي دوره صفويه
دوران صفويه، دوره طلايي نگارگري ايران است. حمايت شاهان صفوي از هنر باعث رشد آن شد. هنرمنداني چون رضا عباسي به شهرت رسيدند. نقاشي‌ها علاوه بر كتاب، روي اشياي ديگر نيز گسترش يافت. موضوعات عاشقانه، مذهبي و درباري رايج بودند. رنگ‌ها ملايم و تركيب‌بندي‌ها پويا بودند. چهره‌ها داراي حالات احساسي دقيق‌تري شدند. سبك‌هاي اروپايي نيز به‌تدريج وارد نقاشي شدند. دوره صفوي نقطه اوج ظرافت نگارگري ايراني است.

۵. نقاشي در دوران معاصر ايران
با ورود مدرنيسم، نقاشي ايران دگرگون شد. تأثيرات غربي با سنت‌هاي بومي تركيب شدند. هنرمنداني چون سهراب سپهري و بهمن محصص مسير نويني آفريدند. آموزشگاه‌هاي هنري گسترش يافتند و نقش مهمي ايفا كردند. سبك‌هاي مختلفي چون سوررئاليسم، اكسپرسيونيسم و ميني‌ماليسم وارد شدند. هنرمندان به بيان فردي و اجتماعي گرايش يافتند. نمايشگاه‌هاي داخلي و بين‌المللي هنر ايران را معرفي كردند. نقاشي امروز ايران تركيبي از سنت و مدرنيته است. اين روند هنوز در حال تحول و نوآوري است.